GLUTEN: Jeść czy nie jeść? – oto jest pytanie…

W ciągu ostatnich lat rozwinęła się coraz większą świadomość na temat różnych chorób, w tym na temat celiakii (choroby trzewnej) oraz wrażliwości na gluten. W związku z tym, dieta bezglutenowa znacznie zyskała na popularności ze względu na jej zdrowotne skutki u chorych, jednak jej popularność wśród osób zdrowych jest całkowicie niezrozumiała. Najprawdopodobniej ma ona związek z promowaniem przez celebrytów diety bezglutenowej jako remedium na zdrowie i szczupłą sylwetkę, chociaż żadne badania naukowe nie potwierdziły tej tezy. Wręcz przeciwnie! Według najnowszych doniesień, osoby bez rozpoznanej celiakii oraz wrażliwości na gluten nie powinny jej stosować!

Ale zacznijmy od początku.

Tak naprawdę nie ma jednej definicji pojęcia „gluten”, jednak odnosi się ono do specyficznego kompleksu białek, które formują się w trakcie manipulacji mąki zbożowej zmieszanej z wodą. Kompleks taki składa się z gliadyn i glutenin, które należą odpowiednio do kategorii białek: prolamin i glutelin. Białka te pełnią rolę zapasową i znajdują się w bielmie nasion niektórych traw, między innymi pszenicy, żyta, jęczmienia, owsa, ryżu czy kukurydzy. W związku z tym, możemy spotkać się z pojęciami „gluten ryżowy” czy „gluten kukurydziany”, jednak w kontekście medycznym mówimy tylko o tym glutenie, który powoduje efekty szkodliwe dla zdrowia u osób z celiakią. W normalnych warunkach gluten jest trawiony przez nasz organizm, jak każde inne białko, a aminokwasy wchodzące w jego skład są przyswajane w jelicie cienkim i stanowią cenne źródło substancji odżywczych.

Celiakia jest genetycznie uwarunkowaną chorobą autoimmunologiczną, charakteryzującą się uszkodzeniem kosmków jelitowych błony śluzowej jelita cienkiego. Uszkodzenie to jest konsekwencją stanu zapalnego, wywołanego obecnością glutenu w układzie pokarmowym, co jest nieprawidłową reakcją ze strony układu immunologicznego. Odpowiedź ta spowodowana jest obecnością na limfocytach ludzkich antygenów leukocytarnych HLA o izoformach DQ2 i/lub DQ8. HLA należą do zespołu białek MHC, odpowiedzialnych za prezentację antygenów limfocytom T. Reakcja ta ma znaczenie przy rozpoznawaniu komórek własnych od obcych przez układ odpornościowy.

kodują informację na temat receptorów na powierzchni leukocytów, które są zdolne do wiązania ujemnie naładowanych reszt aminokwasowych. W trakcie trawienia glutenu, gliadyny, posiadające dużo takich reszt aminokwasowych, bardzo mocno łączą się z powyższymi receptorami. Następnie są fagocytowane przez komórki prezentujące antygen i prezentowane limfocytom T. Powoduje to wydzielanie cytokin prozapalnych i aktywację limfocytów T cytotoksycznych, które doprowadzają do zniszczenia komórek nabłonka jelita cienkiego, enterocytów. Prowadzi to do zaburzenia wchłaniania wszystkich składników pokarmowych, co powoduje niedobory i szereg komplikacji w pracy całego organizmu.

Dlatego też objawy celiakii są bardzo różne i niekoniecznie są związane układem pokarmowym. Częstymi objawami choroby trzewnej są: anemia, ból stawów, zmęczenie, niepłodność, neuropatia i utrata wagi, towarzyszące symptomom pochodzącym z układu pokarmowego, takim jak ból brzucha, anoreksja, wzdęcia, biegunka czy zaparcia. Choroba ta może ujawnić się w każdym wieku, a choruje na nią około 1% społeczeństwa, w tym trzy razy więcej kobiet niż mężczyzn. Niestety jedynym sposobem na osiągnięcie ulgi w chorobie i zminimalizowanie jej objawów jest dieta bezglutenowa. Dlatego też trzeba unikać pewnych grup pokarmów przez całe życie.

Do zbóż, których nasiona wywołują szkodliwe efekty zdrowotne u osób z celiakią zaliczamy: pszenicę, żyto, jęczmień, ich mieszańców oraz możliwie owies. Żyto, jęczmień i pszenżyto są taksonomicznie bardzo blisko spokrewnione z pszenicą i zawierają peptydy bardzo podobne w swojej strukturze do tych występujących u niej. Chociaż owies nie jest tak blisko spokrewniony z pszenicą, zawiera on zbliżone peptydy, co może wytłumaczyć dlaczego zdarza się, że chorzy są niego wrażliwi. W przeciwieństwie, nasiona zbóż, które nie są taksonomicznie blisko spokrewnione z pszenicą uważane za bezpieczne dla chorych na celiakię, co uwzględnia, między innymi: amarantus, grykę, kukurydzę, proso, komosę ryżową, ryż czy sorgo.

W sytuacji podejrzenia występowania celiakii, należy niezwłocznie udać się do lekarza. W związku z tym, że celiakia jest chorobą autoimmunologiczną, to we krwi chorych powinny znajdować się specyficzne dla niej przeciwciała. I rzeczywiście, białko gliadyna przyczynia się do produkcji przeciwciał przeciw enzymowi transglutaminazie tkankowej. Wykorzystuje się to do serologicznego testu przesiewowego z krwi, polegającego na oznaczeniu poziomu przeciwciał przeciwko transglutaminazie tkankowej IgA (IgA-tTG). W szczególnych przypadkach, gdy podejrzewa się, że pacjent ma niedobór IgA, wykonuje się test oznaczający poziom przeciwciał z klasy IgG (IgG-tTG). Kolejnym używanym testem serologicznym jest test na wykrycie przeciwciał antyendomyzjalnych, również produkowanych w przebiegu celiakii. Biorąc pod uwagę, że przeciwciała są produkowane w obecności antygenu, jakim w tym przypadku jest gluten, nie wolno wyeliminować glutenu z diety przed rozpoznaniem, gdyż może to uniemożliwić prawidłową diagnozę.

Niestety testy serologiczne są dopiero pierwszym krokiem do zdiagnozowania celiakii i według rekomendacji nie są one wystarczające do potwierdzenia choroby. W tym celu niezbędne jest wykonanie biopsji jelita cienkiego i poddanie wycinków badaniu histopatologicznemu. Zaobserwowanie braku kosmków jelitowych oraz przerostu krypt układu pokarmowego z jednocześnie zwiększoną liczbą limfocytów w błonie śluzowej, świadczy o celiakii.

Ponadto, można wykonać testy genetyczne, które potwierdzą obecność jednego z genów HLA-DQ2 albo HLA-DQ8. Ich obecność nie jest jednoznaczna z wystąpieniem choroby, jednak świadczy o predyspozycjach do jej rozwinięcia. 93% chorych na chorobę trzewną posiada przynajmniej jeden z wymienionych alleli. Wykrycie jego obecności może być kluczowe w diagnostyce osób, które bez konsultacji lekarskiej, przedwcześnie rozpoczęły dietę bezglutenową, przez co stan jelita uległ poprawie, a poziom charakterystycznych przeciwciał we krwi zmalał.

Dla osób cierpiących na chorobę trzewną, dieta bezglutenowa jest jedynym zaleceniem umożliwiającym uniknięcie uciążliwych objawów i poprawę jakości życia. Popularność diety bezglutenowej wśród ogółu społeczeństwa znacznie wzrosła, mimo braku dowodów, aby gluten miał szkodliwe działanie na zdrowie. Najnowsze badania naukowe, przeprowadzone na ponad stu tysiącach osób w przeciągu dwudziestu pięciu lat, jednoznacznie wskazują, że spożywanie glutenu nie powoduje zwiększonego ryzyka wystąpienia choroby niedokrwiennej serca. A więcej, unikanie glutenu w diecie może doprowadzić do zmniejszonego spożycia pełnych ziaren, co ma niebezpieczny wpływ na układ krążenia. Ponadto, inna grupa badawcza wykazała, że nie ma istotnej różnicy w występowaniu zespołu metabolicznego pomiędzy osobami spożywającymi gluten i tymi, którzy go wyeliminowali z diety. Zauważono jednak zmniejszoną wagę tych drugich, ale to nie konsumpcja glutenu miała na to bezpośredni wpływ, a ogólnie zdrowszy tryb życia i wybieranie posiłków o niższym indeksie glikemicznym, a przede wszystkim wyeliminowanie słodyczy. Dlatego też, spekulacje, że dieta bezglutenowa sama w sobie stosowana przez osoby bez celiakii i wrażliwości na gluten jest zdrowsza, jest całkowicie bezzasadne.

Literatura:

Emilsson L, Semrad CE. 2017. Obesity, Metabolic Syndrome, and Cardiac Risk Factors: Going Gluten-Free, for Better or Worse? Dig Dis Sci.

Food and Drug Administration. 2007. Food Labeling ; Gluten-Free Labeling of Foods

Lewis C, Book L, Black J, Sawitzke A, Cannon-Albright L, Zone J, Neuhausen S. 2000. Celiac disease and human leukocyte antigen genotype: accuracy of diagnosis in self-diagnosed individuals, dosage effect, and sibling risk. J Pediatr Gastroenterol Nutr.

Murray JA, Watson T, Clearman B, Mitros F. 2005. Effect of a gluten-free diet on gastrointestinal symptoms in celiac disease.  Am J Clin Nutr.

Rashid M, Lee J. 2016. Serologic testing in celiac disease: Practical guide for clinicians. Canadian Family Physician

Taylor AK, Lebwohl B, Snyder CL, et al. 2008. Celiac Disease. GeneReviews®

Westerberg DP, Gill JM, Dave B, DiPrinzio MJ, Quisel A, Foy A. 2006. New strategies for diagnosis and management of celiac disease. J Am Osteopath Assoc.

www.celiakia.pl